ผู้ดำเนินรายการ: ผุสดี รอดเจริญ
Date: 18 August 2026
Time: 10.45 – 12.15
Room: Auditorium 2
——————————————
เขนงใส่ดินปืน : ชีวิตทางสังคม คุณค่าและความหมาย ภายใต้มุมมองของพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ
ปวริศา กองเกิด
(นักศึกษาคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์)
บทความนี้มุ่งศึกษาชีวิตทางสังคม คุณค่า และความหมายของ “เขนงใส่ดินปืน” ในฐานะวัตถุทางวัฒนธรรมที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างเทคโนโลยีทางทหาร วิถีชีวิต และการเปลี่ยนแปลงของความหมายตามบริบททางสังคม โดยใช้แนวคิดชีวิตทางสังคมของวัตถุ (Social Life of Things) แนวคิดห่วงโซ่ปฏิบัติการ (Chaîne opératoire) และแนวคิดการสะสม (Collecting) เป็นกรอบการวิเคราะห์ร่วมกับข้อมูลจากเอกสาร การสำรวจวัตถุในพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ และการสัมภาษณ์ผู้ใช้งาน ผู้สะสม และภัณฑารักษ์ ผลการศึกษาพบว่าเขนงใส่ดินปืนมีพัฒนาการสัมพันธ์กับเทคโนโลยีอาวุธปืน โดยเฉพาะปืนคาบศิลาและปืนแก๊ป ซึ่งมีต้นกำเนิดจากการค้นพบดินปืนในจีนและแพร่กระจายไปยังภูมิภาคต่าง ๆ พร้อมกับปืนไฟ ก่อนปรับตัวเข้าสู่บริบทสังคมไทยผ่านการใช้วัสดุท้องถิ่น เช่น เขาสัตว์หรืองาช้าง และสะท้อนอัตลักษณ์ท้องถิ่นผ่านรูปทรง การตกแต่ง และชื่อเรียกที่หลากหลาย เช่น เขนง เหนง แขนง และเรนง นอกจากนี้ เขนงใส่ดินปืนยังทำงานสัมพันธ์กับอุปกรณ์ประกอบปืนอื่น ได้แก่ ญัม สัตตวง ตะกร้อใส่มอน และข้องปืน ซึ่งสะท้อนวิถีชีวิต ความเชื่อ และพิธีกรรมของนายพรานเกี่ยวกับเจ้าป่าเจ้าเขาและผีพราน
อย่างไรก็ตาม เมื่อเทคโนโลยีอาวุธสมัยใหม่เข้ามาแทนที่ เขนงใส่ดินปืนจึงสูญเสียบทบาทเชิงปฏิบัติและเปลี่ยนสถานะเป็นวัตถุสะสมและวัตถุจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ผ่านกระบวนการคัดเลือก จัดหมวดหมู่ และตีความใหม่ บทความนี้จึงชี้ให้เห็นว่าเขนงใส่ดินปืนเป็นวัตถุที่มีชีวิตทางสังคมและเป็นหลักฐานสำคัญของประวัติศาสตร์เทคโนโลยี วิถีชีวิต และวัฒนธรรมไทย
คำสำคัญ: เขนงใส่ดินปืน, ชีวิตทางสังคมของวัตถุ, ห่วงโซ่การปฏิบัติการ, การสะสม, พิพิธภัณฑ์, นายพราน
——————————————
เครื่องถมปัดในประเทศไทย: การศึกษาลักษณะ เทคนิค และความหมายทางสังคม
กนกพร ไชยชนะ
(นักศึกษาคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์)
งานวิจัยชิ้นนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและวิเคราะห์ลักษณะ รูปแบบ เทคนิคการผลิต และพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ของเครื่องถมปัดในประเทศไทย รวมทั้งศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างคำเรียกกับลักษณะทางเทคนิคของวัตถุ โดยใช้ตัวอย่างวัตถุจากพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติเป็นกรณีศึกษา การวิจัยครั้งนี้ใช้วิธีการศึกษาจากเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง การสัมภาษณ์ผู้ที่มีความรู้เกี่ยวกับเครื่องถมปัดและเครื่องประกอบสมณศักดิ์ ควบคู่กับการวิเคราะห์วัตถุจริง
จากการศึกษาพบว่า เครื่องถมปัดในประเทศไทยส่วนใหญ่มีลักษณะเป็นภาชนะทองแดงที่ตกแต่งด้วยเทคนิคลงยา โดยใช้สีที่มีส่วนผสมของผงแก้วหรือผงลูกปัดตกแต่งบนพื้นผิว ลักษณะของร่องรอยการเขียนสีที่ปรากฏบนวัตถุมีความใกล้เคียงกับเทคนิคการลงยาแบบเขียนลาย หรือ Painted Enamel ware มากกว่างานถมแบบดั้งเดิม ซึ่งได้รับอิทธิพลจากพัฒนาการของเทคนิคการลงยาในประเทศจีน ก่อนจะถูกปรับรูปแบบให้สอดคล้องกับบริบทของสังคมไทย
ในด้านความหมายของคำเรียก การศึกษาพบว่า แม้ลักษณะทางเทคนิคของเครื่องถมปัดจะใกล้เคียงกับงานลงยา แต่คำว่าเครื่องถมปัดยังคงถูกใช้และรับรู้ในสังคมไทยอย่างต่อเนื่อง เนื่องจากความหมายของคำดังกล่าวไม่ได้อ้างอิงเฉพาะเทคนิคการผลิต หากแต่ยังสัมพันธ์กับบริบททางสังคมและศาสนา งานวิจัยนี้จึงเสนอว่า เครื่องถมปัดควรถูกทำความเข้าใจทั้งในฐานะศิลปหัตถกรรมประเภทหนึ่ง และในฐานะผลผลิตของกระบวนการรับรู้และการนิยามความหมายในสังคมไทย
คำสำคัญ: เครื่องถมปัด, เครื่องลงยา, เครื่องประกอบสมณศักดิ์, Painted Enamel, Enamel on copper
——————————————
เรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์ จักรวรรดิบริเตน และความสัมพันธ์แบบเควียร์ของคนและอัญมณี
ในเรื่องสั้น “The Jew’s Breastplate” (1899) โดยเซอร์อาร์เธอร์ โคนัน ดอยล์
อาจารย์ ดร.มิ่ง ปัญหา
(อาจารย์สาขาภาษาและวรรณคดีอังกฤษ คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์)
บทความวิจัยนี้เสนอว่า เมื่อมองเรื่องสั้น “The Jew’s Breastplate” (1899) โดยเซอร์อาร์เธอร์ โคนัน ดอยล์ ผ่านกรอบความล้มเหลวแบบเควียร์ (Queer failure) ตามข้อเสนอของแจ็ค ฮาลเบอร์สแตม (Jack Halberstam) การเมืองเรื่องธรณีวิทยา (Political Geology) ของอดัม บอบเบทท์ (Adam Bobbette) และความรักธรณี (Geophilia) ตามข้อเสนอของเจฟฟรี เจอโรม โคเฮน (Jeffrey Jerome Cohen) อาจกล่าวได้ว่า เรื่องสั้นเรื่องนี้เสนอให้พิพิธภัณฑ์จัดแสดงโบราณวัตถุของเทียมและเสนอความเป็นไปได้อื่นๆ ในการเล่าเรื่องเกี่ยวกับวัตถุในพิพิธภัณฑ์ หากของแท้ที่จัดแสดงเกี่ยวพันกับความรุนแรงจากลัทธิการล่าอาณานิคม ผู้วิจัยเสนอว่า พิพิธภัณฑ์ในเรื่องสั้นเรื่องนี้เลือกเล่าประวัติศาสตร์ของทับทรวงของนักบวชยิวและวิหารของกษัตริย์โซโลมอนและซ่อนประวัติศาสตร์ความรุนแรงจากจักรวรรดิยุโรป ทั้งในรูปแบบของการยึดครองพื้นที่และการขุดเจาะทำเหมืองอัญมณี เพื่อสร้างความชอบธรรมให้แก่จักรวรรดิอังกฤษและลัทธิไซออนิสม์แบบคริสเตียน (Christian Zionism) ซึ่งมุ่งหวังจะพาชาวยิวกลับไปยังอาณาจักรโบราณตามพระคัมภีร์ นอกจากนี้ พิพิธภัณฑ์ในเรื่องนี้ชวนให้คิดถึงความสัมพันธ์ระหว่างคนกับอัญมณีในแง่มุมที่ท้าทายขนบรักต่างเพศด้วย
คำสำคัญ: พิพิธภัณฑ์, จักรวรรดินิยม, ชาวยิว, ธรณีวิทยาการเมือง, อัญมณี
——————————————
ประวัติศาสตร์การเงินในทะเลอ่าวไทย: กรณีศึกษาเหรียญกษาปณ์จีนโบราณในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพาณิชย์นาวี จันทบุรี
คงกมล รัฐปัตย์
(ภัณฑารักษ์ชำนาญการ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพาณิชย์นาวี จันทบุรี กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม)
การศึกษานี้มุ่งวิเคราะห์เหรียญจีนจากแหล่งเรือจมรางเกวียน จังหวัดชลบุรี ซึ่งขุดค้นโดยโครงการโบราณคดีใต้น้ำของกรมศิลปากรระหว่างปี พ.ศ. 2521–2524 และได้ส่งมอบให้กองพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติดำเนินการอนุรักษ์ คัดแยก และวิเคราะห์องค์ประกอบทางโลหะอย่างเป็นระบบ
แม้จะมีข้อมูลพื้นฐานที่เคยศึกษามาแล้วข้างต้น แต่ด้วยระยะเวลาที่ผ่านไปกว่า 40 ปี ปัจจุบันองค์ความรู้ด้านเหรียญกษาปณ์จีนโบราณได้มีความก้าวหน้าและขยายตัวอย่างมีนัยสำคัญ อันเป็นผลจากการค้นพบหลักฐานใหม่ทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ ผู้เขียนจึงได้ดำเนินการศึกษาทบทวนข้อมูลเดิมอย่างเป็นระบบ พร้อมทั้งปรับปรุงและเพิ่มเติมข้อมูลให้มีความถูกต้องและสอดคล้องกับองค์ความรู้ร่วมสมัยมากยิ่งขึ้น ผู้วิจัยได้คัดเลือกตัวอย่างเหรียญจำนวน 68 รายการ จากเหรียญทั้งหมด 223 เหรียญที่เก็บรักษาอยู่ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพาณิชย์นาวี จังหวัดจันทบุรี เพื่อนำมาศึกษาเชิงเปรียบเทียบทั้งด้านรูปแบบ ลักษณะทางกายภาพ
ผลการศึกษานี้สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของเหรียญกษาปณ์จีนโบราณจากแหล่งเรือจมรางเกวียนในฐานะหลักฐานเชิงประจักษ์ของการค้าทางทะเลในอดีต โดยเฉพาะความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจและการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างจีนกับภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อีกทั้งยังช่วยเสริมองค์ความรู้ด้านโบราณคดีใต้น้ำ ประวัติศาสตร์การพาณิชย์นาวีไทย ภูมิทัศน์วัฒนธรรมทางทะเล และเป็นข้อมูลพื้นฐานที่สำคัญสำหรับการอนุรักษ์โบราณวัตถุและการศึกษาวิจัยในอนาคตต่อไป
——————————————
“คนพิมายจิเล่า” เรื่องเล่าคนพิมายผ่านของสะสม
เบญจวรรณ พลประเสริฐ
(พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พิมาย)
คนพิมายจิเล่า เป็นหนึ่งในหลาย ๆ นิทรรศการของกิจกรรมเทศกาลเครือข่ายพิพิธภัณฑ์สร้างสรรค์ เนื่องในวันพิพิธภัณฑ์ไทย ประจำปี 2568 ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พิมาย ซึ่งทางผู้จัดประสงค์ให้คนพิมายได้ออกมาเล่าเรื่องของตัวเองสู่รุ่นลูกหลาน คนรุ่นใหม่ และนักท่องเที่ยวผู้สนใจได้รู้จักคนพิมาย ผ่านการนำเสนอของสะสม วัตถุข้าวของที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น อันเป็นการร่วมร้อยเรียงประวัติศาสตร์ชุมชน ไม่ว่าจะเป็นด้านเศรษฐกิจและผู้คนที่เข้ามาอยู่อาศัย สะท้อนให้เห็นเรื่องราวในอดีตที่ชุมชนไม่เคยถูกบันทึกไว้ ทั้งนี้ยังเป็นการสร้างความร่วมมือระหว่างภาครัฐและภาคประชาชน ร่วมจัดนิทรรศการนำเสนอเรื่องราวของท้องถิ่น บุคคล บนพื้นที่เมืองเก่าพิมายซึ่งมีปัญหาข้อพิพาทระหว่างกรมศิลปากรกับชาวเมืองพิมาย ตั้งแต่ปี 2561 อันเกิดจากกรมศิลปากรได้ประกาศกำหนดเขตที่ดินโบราณสถานเมืองพิมายครอบคลุมพื้นที่กว่า 2,627 ไร่ โดยมีเป้าหมายเพื่ออนุรักษ์และผลักดันสู่มรดกโลก แต่กลับส่งผลกระทบต่อสิทธิที่ดินทำกินและการขยายธุรกิจของประชาชนในพื้นที่อย่างมาก
ผลการร่วมดำเนินการ นิทรรศการ คนพิมายจิเล่า ครั้งนี้ กลายเป็นการสร้างความร่วมมือที่สำคัญของการทำงานระหว่างกรมศิลปากรกับคนในพื้นที่ ซึ่งมีกรณีพิพาทด้านการขอใช้ที่ดินของชาวพิมาย แม้เมืองพิมายจะไม่ได้ถูกกำหนดเป็นเขตโบราณสถาน แต่กรมศิลปากรได้สร้างพื้นที่ทางวัฒนธรรมชุมชน แนวร่วมชุมชน ที่ร่วมสร้างกับชาวพิมายได้สำเร็จอันส่งผลดีต่อลูกหลานชาวพิมายเอง ทั้งยังเป็นการเสริมสร้างความรู้และแนวร่วมในการปกป้องคุ้มครองศิลปโบราณวัตถุของชาติ ที่อยู่ภายในท้องถิ่นเองด้วย
คำสำคัญ: พิพิธภัณฑ์, นิทรรศการ, ชุมชน, ของสะสม