เครื่องจักสานในประเทศไทย

ประเทศไทยเป็นดินแดนที่มีความอุดมสมบูรณ์มาแต่โบราณ สังคมไทยในอดีตจึงเป็นสังคมเกษตรกรรม ประชากรส่วนใหญ่เลี้ยงชีพด้วยการทำไร่ไถนาและทำประมงเป็นหลัก การประกอบอาชีพทั่วไปจะใช้เครื่องมือเครื่อง ใช้ที่ผลิตขึ้นเอง เครื่องจักสานจึงเป็นงาน ศิลปหัตถกรรมที่มนุษย์คิดวิธีการต่างๆ ขึ้นเพื่อใช้สร้างเครื่องมือ เครื่องใช้ ในชีวิตประจำวัน หรือเครื่องมือทางการเกษตรต่างๆ มากมายหลายชนิด และเครื่องจักสานที่ผลิตขึ้นในภาคต่างๆ นั้นมักใช้วัตถุดิบในท้องถิ่นที่แตกต่างกันไป ด้วยวิธีการสอดขัดและสานกันของวัตถุดิบที่เป็นเส้น เป็นริ้ว โดยสร้างรูปทรงของสิ่งนั้นตามความประสงค์ในการใช้สอยทำให้เครื่องจักสานที่ทำขึ้นเป็นรูปแบบที่แตกต่างกันไปตามประเภทของวัตถุดิบ ประโยชน์ใช้สอย สภาพการดำรงชีวิตและสภาพภูมิศาสตร์ ความนิยมตามขนบประเพณี ความเชื่อ ศาสนา และวัฒนธรรมของแต่ละท้องถิ่น สิ่งเหล่านี้เป็นองค์ประกอบสำคัญที่ทำให้เครื่องจักสานแต่ละภาคแต่ละท้องถิ่นของไทยมีรูปแบบแตกต่างกันไปอย่างน่าสนใจ โดยวัตถุดิบจากธรรมชาติที่นำมาใช้ทำเครื่องจักสานของไทยมีมากมายหลายชนิด ตั้งแต่ไม้ไผ่พันธุ์ต่างๆ ที่ขึ้นอยู่ทั่วไป ซึ่งไม้ไผ่เป็นวัตถุดิบที่มีคุณสมบัติเหมาะสมกับการทำเครื่องจักสานมากที่สุดชนิดหนึ่ง นอกจากไม้ไผ่แล้วก็ยังมีพืชที่ขึ้นอยู่ในบริเวณที่มีสภาพภูมิศาสตร์แตกต่างกันอีกหลายชนิด เช่น ต้นไม้ตระกูลปาล์มซึ่งสามารถใช้ใบมาทำเครื่องจักสานได้ดี ได้แก่ ใบตาล ใบมะพร้าว ใบลาน เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีพวกพืชที่ขึ้นตามชายทะเล เช่น ต้นลำเจียกหรือปาหนัน เตยทะเล ซึ่งวัตถุดิบประเภทนี้นิยมใช้ทำเครื่องจักสานกันมากในกลุ่มชนที่อาศัยตามเกาะและตามชายฝั่งทะเล นอกจากนี้ก็มีพืชอีกหลายชนิดที่มีคุณสมบัติเหมาะสมในการนำมาทำเครื่องจักสาน เช่น หวาย คล้า คลุ้ม แสก กก กระจูด ย่านลิเภา หรือหญ้าบางชนิด เป็นต้น

 

    

การใช้เครื่องจักสานในชีวิตประจำวัน
ที่มา : สมปอง เพ็งจันทร์. เครื่องจักสานภาคเหนือ

ช่างสานตะกร้าหิ้ว ที่ตำบลหัวเวียง อำเภอเสนา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
ที่มา : วิบูลย์ ลี้สุวรรณ.เครื่องจักสานในประเทศไทย

ประเภทของเครื่องจักสาน

  เครื่องจักสานสามารถจำแนกออกเป็นประเภทต่างๆ ตามหน้าที่ใช้สอย(functions) อย่างกว้าง ๆ ได้ดังต่อไปนี้ คือ
1. เครื่องจักสานที่ใช้ในการบริโภค ได้แก่ ซ้าหวด กระติ๊บ แอบข้าว หวดนึ่งข้าวเหนียว ก่องข้าว กระชอน กระด้ง ฯลฯ
2. เครื่องจักสานที่ใช้เป็นภาชนะ ได้แก่ กระบุง กระจาด ซ้ากระทาย กระบาย กะโล่ หลัว ชะลอม ฯลฯ
3. เครื่องจักสานที่ใช้เป็นเครื่องตวง ได้แก่ กระออม กระชุ กระบุง สัด ฯลฯ
4. เครื่องจักสานที่ใช้เป็นเครื่องเรือนและเครื่องปูลาด ได้แก่ เสื่อลำแพน เสื่อกระจูด เสื่อแหย่ง เสื่อปาหนัน เสื่อหวาย ฯลฯ
5. เครื่องจักสานที่ใช้ป้องกันแดดฝน ได้แก่ งอบ หมาก กุ๊บ งอบแมงดา จากรา หมอกจีน ฯลฯ
6. เครื่องจักสานที่ใช้เกี่ยวกับความเชื่อ ประเพณีและศาสนา ได้แก่ ก่องข้าวขวัญ ซ้า สำหรับใส่พาน สลาก เบ็งหมาก ฯลฯ

 

   

ลายขัดเป็นลายพื้นฐานของเครื่องจักสานก่อนที่จะพัฒนา เป็นลายอื่นๆ

 

ลายทแยง มักใช้สานภาชนะที่ต้องการให้โปร่งอากาศผ่านได้ เช่น เข่ง ชะลอม

ลวดลายในการสานเครื่องจักสาน

            ลวดลายของเครื่องจักสานในแต่ละถิ่นมีหลักเฉพาะท้องถิ่นที่แตกต่างกันไป และมีชื่อเรียกลายต่าง ๆ แตกต่างกัน ตามแต่ละภาคแต่ละท้องถิ่นของไทย แม้จะเป็นลายชนิดเดียวกันก็ตาม จึงแบ่งลักษณะของการสร้างลวดลายเป็นแบบต่าง ๆ ดังนี้

1. ลายขัด เป็นลายพื้นฐานของเครื่องจักสานซึ่งอาจจะเป็นลวดลายเบื้องต้นของการทำเครื่องจักสานที่เก่าแก่ที่สุดก็ว่าได้ ลักษณะของลายขัด เป็นการสร้างแรงยึดระหว่างกันด้วยการขัดกันของตอก หรือวัสดุอื่นด้วยการขัดกันระหว่างแนวตั้งหรือเส้นตั้ง และแนวนอนหรือเส้นนอน ถ้าพิจารณาแล้วจะเห็นว่า "ลายขัด" เป็นแม่แบบของลายสานทั้งปวง ซึ่งมีอยู่ในงานจักสานของชนชาติต่าง ๆ ทั่วไป เป็นลายที่วิวัฒนาการขึ้นมาเป็นลายต่าง ๆ ตั้งแต่ลายขัดธรรมดาไปจนถึงการสานแบบยกดอกเป็นลวดลายต่าง ๆ ลักษณะโครงสร้างของลายขัดนี้เป็นลายที่มีแรงยึดมาก จึงมีความแน่น และแข็งแรงให้ความคงทนมาก จึงนิยมใช้สานประกอบกับลายอื่น ๆ ในส่วนที่ต้องการความแข็งแรง เช่น ส่วนที่เป็นก้น เป็นปาก คอ ของภาชนะ เป็นต้น

2. ลายทแยง ลักษณะการสานคล้ายการถัก ส่วนมากใช้ตอกเส้นแบน ๆ บาง ๆ เพราะการสานลายชนิดนี้ต้องการแผ่นทึบ โครงสร้างของลายทแยงจะเบียดตัวกันสนิทไม่มีเส้นตั้งหรือเส้นนอนเหมือนลายขัด เป็นลายสานที่ต้องการผิวเรียบบางสามารถสานต่อเชื่อมกันไปตามความโค้งของภาชนะที่ต้องการได้ เครื่องจักสานที่สานด้วยลายทแยงนี้ส่วนมากจะสามารถทรงรูปอยู่ได้ด้วยตัวเอง แต่ความแข็งแรงจะไม่ทนเท่าลายขัด เช่น เข่ง ชะลอม ส่วนบนของหมวกหรือหัวสุ่ม เป็นต้น

3. ลายขด ลายสานแบบขดส่วนมากจะใช้สานภาชนะโดยสร้างรูปทรงขึ้นด้วยการขดของวัสดุซ้อนเป็นชั้น ๆ แล้วใช้ตัวกลางเชื่อมถักเข้าด้วยการเย็บ ถัก หรือมัด ลายสานแบบขด มักใช้วัสดุจำพวกหวาย ปอ และวัสดุอื่น ๆ ที่ไม่สามารถคงรูปอยู่ได้ด้วยความแข็งของตนเอง ลายสานแบบขดจะรับน้ำหนักและแรงดันได้ดีเพราะโครงสร้างทุกส่วนจะรับน้ำหนักเฉลี่ยโดยทั่วถึงกัน เครื่องจักสานที่สานด้วยลายขดของไทย ส่วนมากจะเป็นเครื่องจักสานหวายและย่านลิเภา เช่น ตะกร้าหิ้ว กระเป๋าถือ เป็นต้น

4. ลายอิสระ หรือลายไม่มีหลัก เป็นลายที่สานขึ้นตามความต้องการของผู้สาน เป็นลายที่เกิดจากการสร้างสรรค์ที่อิสระตามความต้องการใช้สอย เป็นการสร้างลวดลายให้เกิดเป็นเครื่องจักสานที่ต่างไปจากลวดลายแบบอื่น ๆ จะพบเห็นทั่วไปในภาคต่าง ๆ ของประเทศ ไม่สามารถจำกัดหลักเกณฑ์ที่แน่นอนได้ เพราะในท้องถิ่นแต่ละแห่งจะทำตามความนิยมเฉพาะถิ่นและความคิดของผู้สาน นับว่าเป็นลายที่น่าสนใจลายหนึ่งในกระบวนการกระทำเครื่องจักสาน เครื่องจักสานลายอิสระส่วนใหญ่จะเป็นการสานเครื่องเล่น เครื่องประดับ หรือของสักการบูชา เช่น รูปสัตว์ต่างๆ กำไลข้อมือ เข็มขัด พวงมาลัย เป็นต้น

 

ก่องข้าว ช่วยเก็บความร้อนทำให้ข้าวเหนียวนึ่งไม่บูดและนิ่มน่ารับประทาน
ที่มา:พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

  

แอบข้าว ภาชนะใส่ข้าวเหนียวนึ่ง สำหรับพกใส่ถุงย่ามติดตัวไปทำงานนอกบ้าน ที่มา:พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

  

อูบ ภาชนะเครื่องเขินสำหรับใส่อาหารถวายพระ สานด้วยไม่ไผ่ ทาด้วยรักทั้งด้านในและด้านนอก ที่มา : พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

เครื่องจักสานภาคเหนือ

 ภาคเหนือเป็นดินแดนที่มีศิลปวัฒนธรรมเฉพาะถิ่นเป็นของตนเอง ทั้งภาษาพูด  ขนบธรรมเนียมประเพณี เอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมเฉพาะถิ่นเหล่านี้เป็นเหตุให้เครื่องจักสานในภาคเหนือมีเอกลักษณ์ที่แตกต่างไปจากภาคอื่น นอกจากนี้ ภาคเหนือยังมีวัตถุดิบหลายชนิดที่นำมาทำเครื่องจักสานได้ เช่น  กก แหย่ง ใบลาน และไม้ไผ่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งไม้ไผ่ซึ่งมีหลายชนิดที่ใช้ทำเครื่องจักสานได้ดี   การทำเครื่องจักสานพื้นบ้านภาคเหนือนั้น ทำสืบต่อกันมาแต่โบราณ ดังมีหลักฐานปรากฏในภาพจิตรกรรมฝาผนังหลายแห่ง เช่น ภาพชาวบ้านกับเครื่องจักสานในภาพจิตรกรรมฝาผนังวิหารวัดพระสิงห์วรวิหารอำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ มีภาชนะจักสานชนิดหนึ่งที่เรียกว่า เปี้ยด หรือกระบุง รูปทรงของเปี้ยดในภาพคล้ายกับเปี้ยดที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน แสดงว่าชาวล้านนาสานเปี้ยดใช้มานานนับร้อยปี นอกจากนี้ยังมีภาพของเครื่องจักสานปรากฏในภาพจิตรกรรมฝาผนังอีกหลายภาพ เช่น ภาพจิตรกรรมฝาผนังวิหารวัดบวกครกหลวง อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ จิตรกรรมฝาผนังวิหารวัดภูมินทร์ อำเภอเมือง จังหวัดน่าน
นอกจากนี้ วัฒนธรรมการบริโภคข้าวเหนียวของชาวเหนือ ก็เป็นองค์ประกอบสำคัญอีกประการหนึ่งที่ทำให้เกิดเครื่องจักสานที่เกี่ยวเนื่องกับการบริโภคข้าวเหนียวหลายอย่าง เช่น ลังถึงก๋วย ซ้าหวด ก่องข้าว กระติบข้าว แอบข้าว  ขันโตก เป็นต้น เครื่องจักสานเหล่านี้หลายชนิดมีลักษณะเฉพาะถิ่นโดดเด่น ได้แก่ ก่องข้าว แอบข้าว เปี้ยด เป็นต้น
               ก่องข้าว  ภาชนะสำหรับใส่ข้าวเหนียวนึ่งสานด้วยไม้ไผ่ มีขนาดและรูปทรงต่างๆ กัน ก่องข้าวของภาคเหนือทั่วไปแบ่งออกเป็น ๓ ส่วน คือส่วนฐาน มักจะทำด้วยไม้เป็นรูปกากบาทติดอยู่กับส่วนก้นเพื่อใช้เป็นฐานสำหรับตั้ง ตัวก่อง มักสานก้นเป็นรูปสี่เหลี่ยมหรือกลมต่อขึ้นมาเป็นทรงกระบอกคอคอดเข้าเล็กน้อย ส่วนที่สามคือฝา มีลักษณะเป็นฝาครอบ มักจะมีหูสำหรับร้อยเชือกที่ใช้เป็นที่หิ้วหรือแขวนมาจากตัวก่องรูปแบบของก่องข้าวในปัจจุบัน บางท้องถิ่นได้วิวัฒนาการเปลี่ยนแปลงไปจากโบราณบ้าง เช่น สานด้วยพลาสติกแทนไม้ไผ่ และมีรูปทรงแปลกๆ แตกต่างกันไปตามความนิยมของผู้ใช้ แต่ประโยชน์และความสวยงามไม่สมบูรณ์ลงตัวเหมือนก่องข้าวที่สานด้วยไม้ไผ่
แอบข้าว หรือ แอ๊บข้าว  ภาชนะใส่ข้าวเหนียวเช่นเดียวกับก่องข้าว แต่มีขนาดเล็กกว่าสำหรับพกพาติดตัวเวลาไปทำงานนอกบ้าน แอบข้าว มีส่วนประกอบสำคัญคือ ตัวแอบรูปร่างคล้ายกล่องสี่เหลี่ยมผืนผ้าหรือเป็นวงกลม ฝาแอบรูปร่างเหมือนตัวแอบแต่ขนาดใหญ่กว่า เพราะใช้ครอบแอบข้าวแอบข้าวเหมาะสำหรับพกใส่ถุงย่าม ห่อผ้าคาดเอวออกไปทำนา ทำไร่ เช่นเดียวกับกล่องใส่อาหารในปัจจุบัน
             เปี้ยด  หรือ บุง   ภาชนะสำหรับใส่ของเช่นเดียวกับกระบุงของภาคกลาง แต่บุงภาคเหนือมีรูปร่างต่างกันไป จะมีขนาดค่อนข้างเล็กกว่ากระบุงภาคกลาง ทั้งนี้อาจจะเป็นเพราะต้องการลดน้ำหนักของบุงให้น้อย เพราะบุงภาคเหนือใช้หาบของในภูมิประเทศที่เป็นเนิน ไม่สามารถหาบของที่มีน้ำหนักมากเหมือนกับภาคกลางซึ่งเป็นพื้นราบ ด้วยเหตุนี้จึงทำให้บุงภาคเหนือมีลักษณะป้อมกลมไม่เป็นเหลี่ยมเหมือนกระบุงภาคกลาง  ซึ่งช่วยให้บุงมีความคงทน ไม่แตกหักเสียหายง่ายเมื่อกระทบกระแทกกับสิ่งอื่น  ใช้งานได้นาน  บุง หรือกระบุงของภาคเหนือเป็นเครื่องจักสานที่มีเอกลักษณ์และความงามเฉพาะถิ่นของภาคเหนือ แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างเครื่องจักสานกับประเพณีนิยมของท้องถิ่นทำให้เครื่องจักสานได้รับการออกแบบให้มีรูปทรงที่มีความสมบูรณ์ทั้งด้านใช้สอยและความสวยงาม
           น้ำทุ่ง หรือน้ำถุ้ง  เป็นภาชนะสานด้วยไม้ไผ่ยาด้วยชันและน้ำมันยาง ใช้สำหรับตักน้ำจากบ่อน้ำ รูปร่างของน้ำทุ่งเหมาะสมกับประโยชน์ใช้สอยเป็นอย่างดีคือ มีลักษณะคล้ายกรวยป้อมๆ ส่วนก้นมนแหลม ที่ปากมีไม้ไขว้กันเป็นหูสำหรับผูกกับเชือกเพื่อสาวน้ำทุ่งขึ้นมาจากบ่อน้ำ ความมน แหลมของก้นน้ำทุ่งจะช่วยให้น้ำทุ่งโคลงตัวคว่ำลงให้น้ำเข้าเมื่อโยนลงไปในบ่อ นอกจากนี้ ลักษณะการสานที่แข็งแรงยังช่วยให้น้ำทุ่งมีความทนทาน แม้ในปัจจุบันจะมีผู้ผลิตน้ำทุ่งด้วยสังกะสีแต่ความคงทนและประโยชน์ใช้สอยสู้น้ำทุ่งที่สานด้วยไม้ไผ่ไม่ได้ แสดงว่าเครื่องจักสานพื้นบ้านที่คนโบราณผลิตขึ้นนั้น เลือกใช้วัตถุดิบท้องถิ่นมาใช้ได้อย่างเหมาะสม และใช้ประโยชน์ได้เป็นอย่างดี
          เครื่องเขิน  เป็นเครื่องจักสานภาคเหนือที่มีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นเด่นชัด เป็นเครื่องจักสานที่ทำเป็นภาชนะแล้วทาเคลือบด้วยรัก  เพื่อให้คงทน กันน้ำรั่วซึม  ทำให้เครื่องเขินมีคุณสมบัติต่างจากภาชนะจักสานทั่วไป  นอกจากนี้  เครื่องเขินยังตกแต่งผิวให้สวยงามด้วยวิธีการต่างๆ เช่น ทาด้วยรัก  สี  ทองคำเปลว  เป็นต้น
           นอกจากตัวอย่างของเครื่องจักสานดังกล่าวแล้ว ยังมีเครื่องจักสานที่ใช้ในชีวิตประจำวันอีกหลายชนิด เช่น กุบ ซ้าหวด  โตก ฝาชี แอบหมาก แอบเมี้ยง ซ้าชนิดต่างๆ  ก๋วยก๋วยก้า ก๋วยหมู ก๋วยโจน เข่งลำไย ซ้าล้อม ซ้าตาห่าง ซ้าตาทึบ หรือบุงตีบ น้ำทุ่ง น้ำเต้า คุ วี ต่างเ เปลเด็ก เอิบ ไซชนิดต่างๆ สุ่ม ฯลฯ
       

 

 

ตะกร้าหิ้ว ใช้ใส่สิ่งของต่างๆ ติดตัวสำหรับเดินทางหรือใส่อาหารไปถวายพระ
ที่มา : พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

  

งอบ ถ่ายเทอากาศได้ดี สามารถใส่กลางแดดได้เป็นเวลานาน
ที่มา : วิบูลย์ ลี้สุวรรณ.พจนานุกรมหัตถกรรมพื้นบ้านภาคกลาง

  

ปลาตะเพียน สานด้วยใบลาน ระบายสีสันสะดุดตาสำหรับแขวนไว้บนเปลเด็ก ที่มา : www.siamonlineshop.com

  

กระบุง ใส่พืชผลทางการเกษตร ส่วนก้นเป็นเหลี่ยมเหมาะสำหรับตั้งบนพื้นราบของภาคกลาง
ที่มา:พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติิ

เครื่องจักสานภาคกลาง

ภาคกลางมีพื้นที่กว้างขวางและอุดมสมบูรณ์มากกว่าภาคอื่นลักษณะทางภูมิศาสตร์ของภาคกลางทำให้พื้นที่บริเวณนี้มีความอุดมสมบูรณ์ ที่ดินส่วนใหญ่ใช้ทำการเกษตร จำเป็นต้องใช้เครื่องมือเครื่องใช้ที่ทำจากเครื่องจักสานหลายชนิด โดยเฉพาะบริเวณที่ราบลุ่มเจ้าพระยา ท่าจีน และแม่กลอง เป็นที่โล่งนิยมปลูกไม้ไผ่ไว้ตามบริเวณหมู่บ้านและตามไร่นา และนอกจากนี้ในบริเวณจังหวัดกาญจนบุรี เพชรบุรี ลงไปจนถึงจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีภูเขาตะนาวศรีเป็นแนวเขาที่มีป่าไม้ไผ่อยู่เป็นจำนวนมาก จากลักษณะดังกล่าวทำให้บริเวณภาคกลางมีการทำเครื่องจักสานอย่างแพร่หลายนอกจากเครื่องจักสานไม้ไผ่ซึ่งเป็นเครื่องจักสานที่ทำกันแพร่หลายแล้วในภาคกลางยังมีเครื่องจักสานที่ทำจากวัสดุอื่นๆ อีก ได้แก่ หวาย ใบลาน ใบตาล  ผักตบชวา เป็นต้น เครื่องจักสานที่ทำจากหวาย  เช่น ตะกร้าหิ้ว กระชุกสำหรับใส่หมู ส่วนเครื่องจักสานใบลานและใบตาล ได้แก่ ปลาตะเพียนสานงอบ หมวก เครื่องเล่นเด็กต่างๆ เป็นต้น

  ตะกร้าหิ้วภาคกลาง  มีรูปร่างและขนาดตลอดจนลวดลายในการสานแตกต่างกันไปบ้างตามความนิยมของท้องถิ่น และประโยชน์ใช้สอย  เช่น ตะกร้าหิ้ว บริเวณจังหวัดอ่างทอง พระนครศรีอยุธยา สิงห์บุรี สุพรรณบุรี นั้นนิยมใช้ตะกร้าหิ้วรูปไข่ มีหูหิ้วข้างบน ใช้ประโยชน์หลายอย่าง  เช่น ใช้เป็นตะกร้าหมากหรือเชี่ยนหมาก ใช้ใส่อาหารไปทำบุญที่วัด ใช้เป็นตะกร้าสำหรับใส่ของติดตัวเดินทางไปตามที่ต่างๆ จึงมักจะสานอย่างประณีตงดงามเป็นพิเศษ แต่ถ้าเป็นตะกร้าผลไม้ของชาวสวนแถบจังหวัดนนทบุรี  ฉะเชิงเทรา จะมีลักษณะแข็งแรงและสานหยาบๆ

งอบ เป็นเครื่องจักสานที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย และมีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นโดดเด่นของภาคกลาง  ใช้สวมศรีษะป้องกันแดดและฝนที่เหมาะสมกับสภาพกับภูมิอากาศได้ดี  เพราะงอบทำด้วยวัตถุดิบที่ไม่ดูซับความร้อน  ความร้อนก็ไม่อบอยู่ภายในหมวก  ทำให้เย็นสบายเวลาสวมใส่  งอบยังมีทำกันมากที่อำเภอบางปะหัน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

กระบุง มีลักษณะการใช้เช่นเดียวกันกับบุงหรือเปี้ยดของภาคเหนือ แต่กระบุงภาคกลางจะมีรูปแบบที่แตกต่างไปจากกระบุงของ ภาคเหนือ คือ ก้นจะสานเป็นเหลี่ยมขึ้นมาสูงประมาณครึ่งหนึ่งของความสูงของกระบุงและมักมีหวายหรือไม้ไผ่เข้าขอบประกบมุมทำให้

กระบุงภาคกลางมีลักษณะเป็นเหลี่ยมมากกว่าและส่วนมากกระบุงภาคกลางมีขนาดใหญ่ทั้งนี้อาจจะมีเหตุมาจากสภาพพื้นที่ของภาคกลาง ซึ่งเป็นที่ราบจึงสามารถหาบกระบุงที่มีน้ำหนักมากได้และเหตุที่กระบุงภาคกลางมีส่วนก้นเป็นเหลี่ยมมากก็คงเพื่อประโยชน์ในการตั้งใน ที่ราบได้ดี 

ปลาตะเพียนสาน  เป็นเครื่องจักสานที่มีลักษณะเฉพาะถิ่นของภาคกลาง  ที่ทำขึ้นจากรูปแบบปลาตะเพียนซึ่งเป็นปลาน้ำจืดของไทย  จะสานด้วยใบลาน  ใบตาล  ใบมะพร้าว  แล้วเขียนด้วยสีให้เป็นเกล็ด  เป็นลาย  ด้วยสีเขียวๆ  แดงๆ เหลืองๆ แล้วมีลูกปลาตัวเล็กๆ ห้อยประกอบเป็นระย้านิยมแขวนห้อยไว้บนเปลให้เด็กดู  เวลาแกว่งเปลปลาตะเพียนก็จะแกว่งไปมา  ทำให้เด็กเพลิดเพลินและหลับไป นอกจากนี้ยังมีเครื่องเล่นเด็กที่สานขึ้นจากใบไม้จำพวกใบลาน ใบตาล อีกหลายอย่าง เช่น สานเป็นกำไลข้อมือ หมวก ตั๊กแตน และกุ้ง เป็นต้น  

 

 

  

ตะกร้า หรือ กะต้า ใช้ใส่สิ่งของไว้หิ้วหรือหาบด้วยไม้คานก็ได้
ที่มา : วิบูลย์ ลี้สุวรรณ.พจนานุกรมหัตถกรรมพื้นบ้านภาคอีสาน

  

ก่องข้าว ใช้ใส่ข้าวเหนียวนึ่งมีหลายขนาดแล้วแต่ความต้องการในการใช้สอย ที่มา : พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

  

คุ ภาชนะสำหรับตักน้ำ สานด้วยไม้ไผ่ ยาด้วยชันผสมน้ำมันยางเพื่อไม่ให้น้ำรั่ว
ที่มา : วิบูลย์ ลี้สุวรรณ.พจนานุกรมหัตถกรรมพื้นบ้านภาคอีสาน

เครื่องจักสานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

   ภาคตะวันออกเฉียงเหนือหรือภาคอีสานเป็นภาคที่มีพื้นที่กว้างใหญ่ครอบคลุมหลายจังหวัด ประชากรในภาคอีสานมีความหลากหลายทางชาติพันธุ์และยังมีวัฒนธรรมการบริโภคข้าวเหนียวเช่นเดียวกับประชาชนส่วนใหญ่ในภาคเหนือ แต่เครื่องจักสานที่เกี่ยวเนื่องด้วยการบริโภคข้าวเหนียวของภาคอีสานมีลักษณะเฉพาะที่แตกต่างไปจากภาคเหนือ ถึงแม้จะใช้ประโยชน์ในการใส่ข้าวเหนียวเช่นเดียวกันก็ตาม
      ก่องข้าว เป็นเครื่องจักสานภาคอีสานที่เกี่ยวเนื่องด้วยวัฒนธรรมการบริโภคข้าวเหนียวที่สำคัญในบริเวณอีสานกลางและอีสานใต้ม ีรูปแบบเฉพาะตน โดยมีรูปแบบและวิธีการสานที่เป็นของตนเองตามความนิยมของท้องถิ่นที่สืบทอดกันมาแต่โบราณ ก่องข้าวชนิดนี้คล้ายกับก่องข้าวภาคเหนือ ประกอบด้วยส่วนสำคัญ ๓ ส่วน ฐาน   ตัวก่องข้าว   การสานก่องข้าวชนิดนี้จะต้องสานตัวก่องข้าวซ้อนกัน ๒ ชั้น เพื่อให้เก็บความร้อนได้ดี  ทำให้ข้าวเหนียวไม่บูด และนิ่มตลอดเวลา เมื่อได้ส่วนประกอบแล้วจะต้องทำหูสำหรับร้อยเชือกเพื่อใช้สะพายบ่าหรือใช้แขวน
      กระติบ คือ ภาชนะจักสานสำหรับใส่ข้าวเหนียวนึ่งอีกแบบหนึ่งที่นิยมใช้กันในอีสานเหนือ ซึ่งสานด้วยไม้ไผ่ แต่รูปแบบและวิธีการสานแตกต่างออกไป กระติบมีรูปร่างทรงกระบอกคล้ายกระป๋อง มีส่วนตัวกระติบและส่วนฝา วิธีการสานจะสานเป็นรูปทรงกระบอกให้มีความยาวเป็นสองเท่าของความสูงของตัวกระติบที่ต้องการ เสร็จแล้วต้องพับทบกลับส่วนหนึ่งไว้เป็นด้านในตัวกระติบ จะสานลายด้านในและด้านนอกต่างกันคือส่วนที่จะพับทบกลับไว้ด้านในนั้นจะสานด้วยลายอำเวียน ส่วนด้านนอกที่ต้องการความสวยงามจะสานด้วยลายสองยืน หรือยกดอกเพื่อความสวยงาม ส่วนก้นจะต้องสานเป็นแผ่นกลมๆ ต่างหากแต่นำมาผนึกติดกับตัวกระติบภายหลัง ส่วนฝากระติบก็จะทำเช่นเดียวกับตัวกระติบ กระติบชนิดนี้บางครั้งอาจจะใช้ก้านตาลขดเป็นวงทำเป็นส่วนฐาน เพื่อความคงทนด้วย

      ตะกร้า หรือ กะต้า  เป็นภาชนะจักสานที่ใช้กันแพร่หลายในภาคอีสาน  มีประโยชน์ในการใช้สอยเช่นเดียวกับตะกร้าภาคกลางหรือภาคเหนือ เป็นภาชนะที่ใช้ใส่ของได้สารพัดและใช้ได้ทั้งการหิ้ว หาบ และคอนด้วยไม้คาน รูปทรงและลายสานของตะกร้าหรือกะต้าต่างไปจากตะกร้าภาคอื่น กะต้าภาคอีสานจะมีรูปทรงคล้ายๆ กันเป็นส่วนใหญ่ อาจจะมีขนาดเล็กและใหญ่ต่างกันเท่านั้น ตะกร้าชนิดนี้จะใช้ได้ทั้งแบบเป็นคู่และใช้หิ้วเพียงใบเดียว ตั้งแต่ใช้ใส่ผัก ผลไม้ถ่าน และสิ่งของอื่นๆ ไปจนถึงใช้เป็นเชี่ยนหมากสำหรับใส่หมาก เรียกว่า "คุหมาก" หรือบางครั้งใช้ชันยาทำเป็นครุหรือคุสำหรับตักน้ำก็ได้ ชาวอีสานนิยมใช้ตะกร้ากันทั่วไปเพราะมีน้ำหนักเบาทำได้ง่าย ราคาถูกกว่าภาชนะชนิดอื่น
          นอกจากตะกร้าหรือกะต้าที่ใช้กันแพร่หลายในภาคอีสานหรือถือได้ว่าเป็นเอกลักษณ์ของเครื่องจักสานอีสานแล้ว ในภาคอีสานยังมีเครื่องจักสานที่น่าสนใจอีกหลายอย่างแต่ส่วนมากจะเป็นเครื่องจักสานไม้ไผ่มากกว่าอย่างอื่น และเครื่องจักสานที่ใช้กันมากในชีวิตประจำวันก็เป็นพวกภาชนะต่างๆ เช่น กระบุง คุ ตะกร้า กระจาด เปลเด็ก เครื่องจักสานที่จำเป็นต่อชีวิตอีกอย่างหนึ่งคือเครื่องมือจับและดักสัตว์น้ำเช่น ไซ ข้อง ตุ้มดักกบ ซ่อน ปุ่มขังปลา ฯลฯ นอกจากนี้มีเครื่องจักสานที่เกี่ยวเนื่องกับการเลี้ยงไหมและการทอผ้า เช่น กะเพียดปั่นฝ้าย กระด้ง เลี้ยงไหม จ่อเลี้ยงไหม เครื่องจักสานที่เกี่ยวเนื่องกับขนบประเพณีของชาวอีสาน ได้แก่ เบ็งหมากสำหรับใส่ดอกไม้และเครื่องบูชาต่างๆ และก่องข้าวขวัญสำหรับใส่ข้าวเหนียวนึ่ง เป็นต้น

 

 

 

  

ตระกร้าย่านลิเภา นำเปลือกย่านลิเภามาสานต้องใช้ความละเอียดปราณีตมากในการทำ ที่มา : พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

  

เสื่อปาหนัน หรือ เสื่อลำเจียก   ทำจากวัสดุในท้องถิ่นและมีลวดลายต่างไปจากเสื่อในภาคอื่นๆ
ที่มา : พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

  

หมาตักน้ำ  ภาชนะสำหรับตักน้ำ ทำด้วยวัสดุหลายชนิด เรียกตามชื่อวัสดุที่นำมาทำ

ที่มา : พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ  

เครื่องจักสานภาคใต้

   การทำเครื่องจักสานของภาคใต้นั้นสภาพทางภูมิศาสตร์ของภาคใต้ได้เข้ามาความสัมพันธ์กับการสร้างเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น ของเครื่องจักสานเป็นอย่างมาก เครื่องจักสานภาคใต้มีหลายชนิด ตั้งแต่เครื่องมือดักและจับสัตว์น้ำ เช่น ข้อง เซงเลง ไซทน ไปจนถึงเครื่องใช้ในครัวเรือน เช่น  กระด้ง  เฌอบาย โต้ระ หมาตักน้ำ เป็นต้น นอกจากนี้ วัสดุท้องถิ่นยังเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้เครื่องจักสานภาคใต้มีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นที่ต่างไปจากภาคอื่นๆ  นอกจากไม้ไผ่แล้ว เครื่องจักสานบางชนิดของภาคใต้ทำด้วยวัตถุดิบที่มีอยู่เฉพาะบางท้องถิ่นเท่านั้น ได้แก่เครื่องจักสานที่ทำจาก  ใบลำเจียกหรือปาหนัน เตย  ใบตาล  ต้นคล้า ใบจาก กาบหลาวโอน ย่านลิเภา กระจูด เป็นต้น    

              กระด้ง ที่นิยมใช้กันในภาคใต้มี 2 ชนิด  คือ กระด้งมอนหรือด้งมอน ใช้ตากผลิตผลการเกษตร เช่น ข้าวเปลือก ถั่ว  พริก  ฝ้าย นุ่น และกระด้งฝัดหรือกระด้งลายขอ เรียกตามลายสานที่มีลักษณะพิเศษ ใช้ฝัดสิ่งที่ไม่ต้องการออกจากข้าวสารหรือเมล็ดพืชต่างๆ ซึ่งจะช่วยแยกรำและกากออกจากข้าวสารได้ดีกว่ากระด้งทั่วไป

             เครื่องจักสานย่านลิเภา  เป็นเครื่องจักสานเก่าแก่อย่างหนึ่งของภาคใต้เป็นเครื่องจักสานที่มีความละเอียดประณีต  นิยมใช้กันในหมู่เจ้านาย  โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเมืองนครศรีธรรมราช  มีการทำเครื่องจักสานย่านลิเภามาช้านาน  การนำย่านลิเภามาทำเครื่องจักสานจะต้องลอกเอาเฉพาะเปลือกของย่านลิเภา  มาจักเป็นเส้นแล้วจึงสานถักพันกับโครงไม้ไผ่ หวายหรือโครงอื่นๆ  โดยเฉพาะเครื่องจักสานที่ใช้เป็นภาชนะ เช่น เชี่ยนหมาก กล่องบุหรี่ กระเป๋า การสานย่านลิเภาจะต้องใช้ความประณีตมาก ส่วนมากจะสานเป็นลายต่างๆ สลับสีกัน เพราะผิวด้านนอกและด้านในของย่านลิเภาจะเป็นสีน้ำตาลอ่อนแก่ต่างกัน  ทำให้ดูกลมกลืนสวยงาม เมื่อสานเสร็จแล้วจะทาน้ำมันเคลือบ  เช่น  น้ำมันยาง จะช่วยให้สีเข้มเป็นมันยิ่งขึ้นและมีความคงทนมาก แม้จะใช้เป็นเวลานานหลายสิบปี  ก็คงสภาพเดิมอยู่

            เสื่อปาหนันหรือเสื่อลำเจียก   เป็นเครื่องจักสานพื้นบ้านของภาคใต้ ซึ่งมีความสัมพันธ์กับขนบธรรมเนียมประเพณีของชาวบ้าน  โดยใช้เป็นเสื่อสำหรับนำติดตัวไปวัด  ไปสุเหร่า หรือใช้สำหรับรองศพผู้ตายก่อนนำไปฝัง  ตลอดจนใช้เป็นเสื่อสำหรับพิธีแต่งงานของบ่าวสาว โดยที่เจ้าบ่าวและเจ้าสาวจะช่วยกันสานเสื่อใบลำเจียกหรือเสื่อปาหนันไว้เป็นจำนวนมาก เพื่อใช้รองนอนแทนที่นอน  เสื่อเหล่านี้จะสานด้วยลวดลายที่ประณีตงดงาม  โดยเฉพาะเสื่อผืนบนสุด  จะสานอย่างปราณีต บางครั้งอาจประดับกระจก ปักไหมและดิ้นทอง  ตามมุมเพื่อความสวยงามด้วย  เรียกว่า “สาดทอง” ปัจจุบันนี้การสานเสื่อเพื่อพิธีแต่งงานนี้มีทำกันน้อย  นอกจากนี้ปาหนันหรือลำเจียก สามารถนำมาสานเป็นกระสอบและภาชนะอิ่นๆ ได้

           หมาตักน้ำ    เป็นภาชนะสำหรับตักน้ำของภาคใต้  ทำด้วยวัสดุต่างๆ หลายชนิด จึงเรียกตามวัสดุที่นำมาทำ  ได้แก่  หมาจากทำจากใบจาก  หมาต้อหมาก ทำจากกาบหมาก  หมาต้อหลาวโอนทำจากกาบหลาวโอน โดยนำใบวัสดุที่ต้องการนำมาสอดขัดซ้อนกันและรวบปลายทั้งสองข้างให้ประสานกัน  ใช้ก้านจากหรือหวายมัดเข้าด้วยกันเป็นที่จับหากต้องการให้ใช้ได้คงทนจะต้องใช้หวายแทงเย็บรอยต่อ โดยใช้หวายแทงเย็บระหว่างใบของวัสดุที่นำมาทำแต่ละใบให้ติดกันแน่นไม่หลุดง่าย  ต้องอยู่ตรงกลางของหมาจาก เพื่อให้ช่วยรับน้ำหนักไม่ให้ใบแยกจากกัน ยิ่งเย็บมากยิ่งแข็งแรงและทนทาน

 

คุณค่าของเครื่องจักสาน

จะเห็นว่าเครื่องจักสานไทยในภาคต่างๆ นั้นมีมากมายหลายชนิดและมีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นที่แตกต่างกันไป ลักษณะเฉพาะถิ่นของเครื่องจักสานเหล่านั้น สะท้อนให้เห็นสภาพภูมิศาสตร์ของแต่ละท้องถิ่น สภาพ การดำรงชีวิต ขนบประเพณี ความเชื่อ ตลอดจนถึงการนับถือศาสนาของกลุ่มชนที่ผลิตเครื่องจักสาน เครื่องจักสานจึงเป็นศิลปหัตถกรรมมีคุณค่าในฐานะที่เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ของชุมชนท้องถิ่นต่างๆ ได้ดีอย่างหนึ่ง
นอกจากนี้ เครื่องจักสานยังเป็นงานศิลปหัตถกรรมที่สะท้อนให้เห็นภูมิปัญญาของชาวบ้านได้หลายอย่าง เช่น สะท้อนให้เห็นความชาญฉลาดในการเลือกสรรวัตถุดิบที่จะนำมาใช้ทำเครื่องจักสานซึ่งชาวบ้านจะมีความรู้ เกี่ยวกับคุณสมบัติของวัตถุดิบแต่ละชนิดเป็นอย่างดี แล้วนำมาดัดแปลงแปรรูปเป็นวัสดุที่ใช้ทำเครื่องจักสานด้วยวิธี ง่ายๆ แต่สนองการใช้สอยได้ดี เช่น ชาวภาคใต้ นำใบลำเจียกหรือใบปาหนันมาจักและสานเป็นเสื่อและกระสอบ โดยนำใบลำเจียกไปลนไฟให้ใบนิ่มก่อนที่จะจักเป็นเส้น หรือนำต้นลำเจียกไปแช่โคลนแล้วรีดให้แบนหรือการจัก ไม้ไผ่เป็นตอกแบบต่างๆ ให้เหมาะสมที่จะใช้สานเครื่องจักสานแต่ละชนิดสิ่งเหล่านี้เป็นภูมิปัญญาพื้นบ้านที่ชาวบ้านเรียนรู้จากการสังเกตและการทดลองสืบต่อกันมาแต่บรรพบุรุษ จนทำให้เครื่องจักสานแต่ละชนิดมีรูปแบบและประโยชน์ใช้สอยที่สมบูรณ์ลงตัวคุณค่าอีกประการหนึ่งของเครื่องจักสานคือคุณค่าทางศิลปะและความงามเครื่องจักสานหลายชนิดมีรูปทรง โครงสร้าง และลวดลายที่ลงตัวงดงามอย่างยากที่จะหาเครื่องมือเครื่องใช้ประเภทอื่นเทียบได้

 

เอกสารอ้างอิง

พุฒ วีระประเสริฐ .ของรักของชอบ.โมเดอร์น เพรส ,กรุงเทพฯ : 2535.
วิบูลย์ ลี้สุวรรณ.เครื่องจักสานในประเทศไทย.โอ .เอส.พริ้นติ้ง เฮ้าส์., กรุงเทพฯ : 2532.
วินัย วิริยะปานนท์.เครื่องจักสาน.แพร่พิทยา ,กรุงเทพฯ : 2527.
สมปอง เพ็งจันทร์.เครื่องจักสานภาคเหนือ.ซิลค์เวอร์มบุคส์,กรุงเทพฯ : 2546.